Συμβίωση υπό διαρκή διαμόρφωση: Πρακτικές και βιωμένες χρονικότητες από τα Βαλκάνια και τον Καύκασο, εντός και πέραν της Μεσογείου
Πρόσκληση
Το Εργαστήριο/Πολιτισμός-Σύνορα-Φύλο του Τμήματος Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών
Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και η Συντακτική Επιτροπή της ετήσιας, ανοιχτής πρόσβασης ηλεκτρονικής έκδοσης Πολιτισμός-Σύνορα-Φύλο/Μελέτες (https://ojs.lib.uom.gr/index.php/cbgs) απευθύνουν πρόσκληση για υποβολή πρωτότυπων ερευνητικών άρθρων για τον Τόμο 5 (2026). Η πρόσκληση αφορά το κυρίως μέρος του τεύχους (ερευνητικά άρθρα). Το ειδικό θεματικό αφιέρωμα και οι βιβλιοκριτικές αντιμετωπίζονται χωριστά.
1. Η αφετηρία: συμβιώνοντας σε αβέβαιους καιρούς
Στα Βαλκάνια, τον Καύκασο, τη Δυτική Ασία/Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, οι άνθρωποι συμβιώνουν μέσα σε συνθήκες πολιτικής αβεβαιότητας, μεταβαλλόμενων συνόρων, εκτοπισμού, περιβαλλοντικών μετασχηματισμών, οικονομικής δυσχέρειας και εύθραυστων θεσμών. Ωστόσο, η καθημερινή ζωή σπάνια αναστέλλεται εν αναμονή πολιτικών διευθετήσεων ή οριστικών λύσεων. Οι γείτονες εξακολουθούν να αλληλεπιδρούν, οι οικογενειακοί δεσμοί διατηρούνται πέρα από πολιτικές, εθνοτικές και θρησκευτικές διαχωριστικές γραμμές, οι τελετουργίες συνεχίζονται, οι αγορές λειτουργούν, οι μνήμες μεταβιβάζονται και νέες μορφές του ανήκειν αναδύονται. Η κοινωνική ζωή συνεχίζεται, παρά την αβεβαιότητα, μέσα, ωστόσο, από τις καθημερινές πρακτικές με τις οποίες οι άνθρωποι την βιώνουν και τη νοηματοδοτούν.
2. Οι χρονικότητες ως αναλυτική οπτική
Το να ζει κανείς μαζί με άλλους συγκροτείται μέσα από πρακτικές και χρονικότητες και δεν αποτελεί απλώς μια εμπειρική βίωση του χρόνου. Η συμβίωση κατανοείται καλύτερα ως επίτευγμα παρά ως συνθήκη, και η αναλυτική της σημασία αναδύεται μέσα από τη χρονική οργάνωση της καθημερινής ζωής. Προτείνουμε τις χρονικότητες της συμβίωσης ως αναλυτικό φακό για την επαναπροσέγγισή της έννοιας της συμβίωσης, όπου η αναμονή, για παράδειγμα, δεν συνιστά αναστολή της αλλά μία από τις συνθήκες μέσα από τις οποίες αυτή παράγεται. Έτσι, το ερώτημα μετατοπίζεται από το ‘αν οι άνθρωποι συμβιώνουν’ στο ‘πώς οργανώνουν διαρκώς τη συμβίωσή τους’.
Με τον όρο χρονικότητα δεν εννοούμε τον μετρήσιμο ωρολογιακό ή ημερολογιακό χρόνο, αλλά τους κοινωνικά οργανωμένους ρυθμούς, τις διάρκειες, τις ακολουθίες και τους προσανατολισμούς προς το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, μέσα από τους οποίους οργανώνεται η κοινωνική ζωή. Η χρονικότητα δεν είναι πεδίο ξέχωρο από το σώμα, το συναίσθημα, την εξουσία ή τον λόγο, αλλά μια διάσταση μέσα από την οποία αυτά συγκροτούνται. Είναι ενσώματη, στους ρυθμούς εργασίας και ανάπαυσης και στις φάσεις της ζωής. Είναι συναισθηματική, καθώς η προσμονή, η ανυπομονησία ή ο φόβος δίνουν χρονική μορφή στη βιωμένη εμπειρία. Είναι θεσιακή και έμφυλη, καθώς άλλοι καλούνται να περιμένουν ενώ άλλοι ορίζουν τους όρους της αναμονής, και ορισμένοι ρυθμοί επιβάλλονται ενώ άλλοι διακόπτονται. Είναι θεσμική και λογοθετική, καθώς κράτη, γραφειοκρατίες, αγορές, ημερολόγια και ηγεμονικοί λόγοι επιβάλλουν συγκεκριμένους χρόνους. Και είναι βιογραφική και συλλογική, καθώς μνήμες και κληρονομιές, ανάμεσά τους αυτοκρατορικές και αποικιακές, επανανοηματοδοτούνται στο παρόν. Η μελέτη της χρονικής οργάνωσης, επομένως, δεν αφήνει εκτός τα σώματα, τα συναισθήματα, τις φωνές ή την εξουσία, αλλά ρωτά πώς αυτά βιώνονται και αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης μέσα στον χρόνο.
Οι χρονικότητες αυτές δεν συγκροτούν κλειστές κατηγορίες αλλά αλληλένδετες διαστάσεις, ανάμεσά τους η αναμονή και η προσμονή, η υπομονή και η αντοχή, η επανάληψη και ο ρυθμός, ο συγχρονισμός και η ασυγχρονία, η διακοπή, η βλάβη και η επιδιόρθωση, η φροντίδα, η μνήμη και η κληρονομιά, οι προσδοκίες και τα φαντασιακά μέλλοντα, μέσα από τις οποίες η συμβίωση συγκροτείται, διαπραγματεύεται και μετασχηματίζεται. Σπάνια εκτυλίσσονται τακτοποιημένα, η οικειότητα μπορεί να συνυπάρχει με τη δυσπιστία, η φιλοξενία να μεταστρέφεται σε αποκλεισμό, η φροντίδα να στέκει δίπλα στην ένταση. Η προσοχή στη χρονική τους συγκρότηση μας επιτρέπει να τα περιγράψουμε χωρίς να προϋποθέτουμε ότι οδηγούν αναγκαστικά στη συμφιλίωση ή στη διάρρηξη των κοινωνικών σχέσεων.
3. Γιατί αυτές οι περιοχές;
Κατονομάζουμε τη Μεσόγειο συνειδητά, όχι ως κλειστή πολιτισμική περιοχή στην οποία ανήκουν αυτές οι περιοχές, αλλά ως σχεσιακό ορίζοντα που τον αγγίζουν όσο και τον υπερβαίνουν. Γι’ αυτό η προσέγγισή μας εκτείνεται εντός και πέραν της Μεσογείου, από τα Βαλκάνια και τον Καύκασο ως τη Δυτική Ασία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Οι περιοχές αυτές προσφέρουν ένα ιδιαίτερα γόνιμο πεδίο γι’ αυτή τη συζήτηση, όχι επειδή μπορούν να αναχθούν σε περιοχές σύγκρουσης ή αστάθειας, αλλά επειδή σε αυτές καθίστανται ιδιαίτερα ορατές οι πολλαπλές χρονικότητες της συμβίωσης.
Μεγάλες σε διάρκεια ιστορίες κινητικότητας, αυτοκρατορικές και αποικιακές κληρονομιές και οι μεταποικιακές τους συνέχειες, διαδικασίες συγκρότησης συνόρων και εκτοπισμού, η συγκρότηση του κράτους, οι περιβαλλοντικοί μετασχηματισμοί και η πολιτισμική πολλαπλότητα διασταυρώνονται με καθημερινές πρακτικές που αναδιαμορφώνουν διαρκώς τις κοινωνικές σχέσεις. Δεν αντιμετωπίζουμε αυτές τις περιοχές ως κλειστές ενότητες αλλά ως εμπειρικά πεδία μέσα στα οποία η χρονική οργάνωση της συμβίωσης καθίσταται ιδιαίτερα ορατή. Δεν τις διαβάζουμε ως χώρους βίας αλλά ως τόπους όπου η καθημερινή συμβίωση παράγεται, ακόμη κι όταν ιεραρχικές τάξεις διαμορφώνουν άνισες εμπειρίες του χρόνου. Όπως και η ίδια η συμβίωση, δεν αποτελούν ουδέτερα δεδομένα αλλά κατασκευάζονται και νοηματοδοτούνται μέσα στον χρόνο, μέσα από σχέσεις εξουσίας και ηγεμονίας.
4. Η σύγχρονη συζήτηση και μία αναλυτική μετατόπιση
Τα τελευταία χρόνια, μια σειρά θεματικών αφιερωμάτων μετατόπισε το ενδιαφέρον από την περιοχή ως δεδομένη πολιτισμική οντότητα προς τις πρακτικές μέσα από τις οποίες οι περιοχές κατοικούνται και επανανοηματοδοτούνται, από την επαναχαρτογράφηση της Μεσογείου ως σχεσιακού πεδίου (Ben-Yehoyada, Cabot and Silverstein 2020) και την καθημερινή ζωή στα Βαλκάνια (Montgomery 2019), ως τη μετασοσιαλιστική Μεσόγειο (Brković 2022), το πολιτικό εντός και της Ευρώπης (Dzenovska and De Genova 2018), τον εκτοπισμό στη Μέση Ανατολή (Volk and Inhorn 2021) και τη λιτότητα στη Νότια Ευρώπη (Knight and Stewart 2017).
Το τεύχος επεκτείνει αυτή τη διαδρομή με μια περαιτέρω μετατόπιση: προτείνει τις χρονικότητες της συμβίωσης όχι ως ένα ακόμη θέμα αλλά ως το ίδιο το αναλυτικό σημείο εισόδου, συγκροτώντας έναν διαπεριφερειακό διάλογο χωρίς να προϋποθέτει μια ενιαία πολιτισμική περιοχή και αντιμετωπίζοντας τη χρονικότητα ως σχεσιακή και πολιτική διάσταση μέσα από την οποία σώματα, θεσμοί, ανισότητες και εκδοχές του μέλλοντος καθίστανται κοινωνικά ορατά.
5. Ενδεικτικές θεματικές
Το αφιέρωμα απευθύνεται σε ερευνητές και ερευνήτριες από όλο το φάσμα των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών (ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, ιστορία, γεωγραφία, πολιτική επιστήμη, σπουδές φύλου και συνόρων, και πολιτισμικές, μιντιακές και λογοτεχνικές σπουδές). Καλωσορίζουμε ιδιαίτερα εθνογραφικά θεμελιωμένες, ιστορικά ενημερωμένες, συγκριτικές και θεωρητικά καινοτόμες συμβολές. Ενθαρρύνουμε, συνεπώς, συμβολές που εξετάζουν πώς οι χρονικές πρακτικές διαμορφώνουν διαφορετικά πεδία της κοινωνικής ζωής, ανάμεσα σε άλλα:
- πολιτισμικές πρακτικές, τελετουργίες, σύμβολα, θεσμούς και δημόσιους λόγους,
- σύνορα, ταυτότητες, ετερότητες και διασυνοριακές κινητικότητες,
- τις εμπειρίες μειονοτήτων, μεταναστών και προσφύγων,
- το κοινωνικό φύλο, τις έμφυλες σχέσεις και το σώμα,
- ανθρωπιστικές, περιβαλλοντικές, οικονομικές και πολιτικές κρίσεις,
- τη λογοτεχνία, τις τέχνες, τη γλώσσα και τη μετάφραση,
- τον υλικό πολιτισμό, τον χώρο, τη μνήμη και τα μνημεία,
- τις ψηφιακές τεχνολογίες και τους οπτικοακουστικούς πολιτισμούς,
- τις υποδομές και τις οικονομίες της καθημερινότητας,
- τις μεθόδους, τις θεσιακότητες και την πολιτική της μελέτης της συμβίωσης ως ανοιχτής διαδικασίας.
6. Πρόσκληση προς συγγραφείς
Οι παραπάνω θεματικές είναι ενδεικτικές. Αναδεικνύοντας τις χρονικότητες της συμβίωσης, η πρόσκληση δεν επιδιώκει απλώς να προστεθεί στις ήδη υπάρχουσες συζητήσεις για τη συμβίωση, αλλά φιλοδοξεί να μετατοπίσει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αυτή γίνεται αντιληπτή, από μια σταθερή κατάσταση που είτε διατηρείται είτε καταρρέει, σε μια μορφή κοινωνικής ζωής που συγκροτείται διαρκώς μέσα από τις χρονικές πρακτικές της καθημερινότητας. Με τον τρόπο αυτό, επιδιώκει να συμβάλει στις ευρύτερες συζητήσεις για την καθημερινή ζωή, τη χρονικότητα, την κινητικότητα, τα σύνορα, την πολιτική φαντασία, καθώς και για τους πολλαπλούς τρόπους με τους οποίους οι κοινωνικοί κόσμοι συγκροτούνται, βιώνονται και αμφισβητούνται.
Σημαντικές ημερομηνίες
- Υποβολή πλήρους κειμένου: 15 Οκτωβρίου 2026
- Αξιολόγηση από κριτές και αποστολή σχολίων: 15 Νοεμβρίου 2026
- Υποβολή επεξεργασμένων κειμένων: 15 Δεκεμβρίου 2026
- Δημοσίευση του τεύχους: Φεβρουάριος 2027
Οδηγίες για την υποβολή των κειμένων
- Τα κείμενα μπορούν να είναι στα ελληνικά ή τα αγγλικά και υποβάλλονται σε διπλά τυφλή κρίση.
- Έκταση: έως 6.000 λέξεις, συμπεριλαμβανομένων των υποσημειώσεων και της βιβλιογραφίας.
- Τα προς υποβολή κείμενα πρέπει να είναι πρωτότυπα και αδημοσίευτα.
- Κάθε υποβολή συνοδεύεται από τίτλο, περίληψη (150 έως 250 λέξεις) και 4 έως 6 λέξεις-κλειδιά, στα ελληνικά και στα αγγλικά.
- Βιβλιογραφικό σύστημα: Harvard (συγγραφέα-χρονολογίας), σύμφωνα με το Cite Them Right (οδηγός του Open University: https://university.open.ac.uk/library/referencing-and-plagiarism/quick-guide-to-harvard-referencing-cite-them-right). Για περαιτέρω συγγραφικές συμβάσεις, δείτε τη σελίδα «Υποβολές» του περιοδικού.
Αποστολή των κειμένων και περισσότερες πληροφορίες
Επικοινωνία: Ιωάννης Μάνος
Email υποβολής: imanos@uom.edu.gr
Συντακτική ομάδα
- Φωτεινή Τσιμπιρίδου (Διευθύντρια του Εργαστηρίου), Καθηγήτρια, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών
- Ιωάννης Μάνος, Καθηγητής, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών
- Ελένη Σιδέρη, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών
- Αιμιλία Βουλβούλη, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Ben-Yehoyada, N., Cabot, H. and Silverstein, P.A. (2020) ‘Introduction: remapping Mediterranean anthropology’, History and Anthropology, 31(1), pp. 1–21. doi:10.1080/02757206.2019.1684274.
Brković, Č. (2022) ‘Postsocialist Mediterranean: scalar gaze, moral self, and relational labor of favors in Eastern Europe’, Focaal, 2022(92), pp. 82–97.
Dzenovska, D. and De Genova, N. (2018) ‘Introduction: desire for the political in the aftermath of the Cold War’, Focaal, 2018(80), pp. 1–15. doi:10.3167/fcl.2018.800101.
Knight, D.M. and Stewart, C. (eds) (2017) Ethnographies of austerity: temporality, crisis and affect in Southern Europe. London: Routledge.
Montgomery, D.W. (ed.) (2019) Everyday life in the Balkans. Bloomington, IN: Indiana University Press.
Scott, S. and Sur, M. (2021) ‘The anthropology of time: a reading list in-the-making’, Fieldsights, 27 May. Available at: https://culanth.org/fieldsights/the-anthropology-of-time-a-reading-list-in-the-making (Accessed: 13 July 2026).
Volk, L. and Inhorn, M.C. (2021) ‘Introduction: states of displacement: Middle Eastern refugees, internally displaced persons and asylum seekers in global context’, Anthropology of the Middle East, 16(1), pp. 1–8. doi:10.3167/ame.2021.160101.